Historia i struktura organizacyjna Nadleśnictwa Lutowiska

W skład obecnego Nadleśnictwa Lutowiska wchodzą dwa obręby leśne: Lutowiska i Dwernik.

Obszar dzisiejszego obrębu Dwernik po II wojnie światowej znalazł się w granicach ZSRR. Wówczas granica państwowa przebiegała wzdłuż rzeki San, aż do góry Jawor, gdzie – w rejonie dzisiejszej zapory w Solinie – skręcała na jej szczyt. Zmiana przebiegu granicy nastąpiła w 1951 roku na mocy polsko-radzieckiego porozumienia. W wyniku tej umowy tereny te zostały przekazane Polsce w zamian za obszary położone na Lubelszczyźnie, w rejonie Bełżca.

Nadleśnictwo Lutowiska jako jednostka administracyjna zostało powołane w 1953 roku, a rok później rozpoczęto prace związane z prowizorycznym urządzaniem lasu. Zgodnie z planem urządzeniowym z 1954 roku, nadleśnictwo obejmowało powierzchnię 7 816,18 ha.

W tym samym roku, podczas prowizorycznego urządzania lasu, ustalono również granice oraz nazwę Nadleśnictwa Dwernik. Jednak z uwagi na brak odpowiedniego zaplecza kadrowego i infrastrukturalnego (m.in. osad służbowych), do roku 1956 jednostka ta formalnie podlegała Nadleśnictwu Lutowiska, a następnie została podporządkowana Nadleśnictwu Stuposiany. Samodzielnym nadleśnictwem Dwernik stał się dopiero w 1957 roku, obejmując powierzchnię 10 254,18 ha.

W roku 1973 doszło do połączenia Nadleśnictwa Lutowiska i Nadleśnictwa Dwernik w jedną jednostkę organizacyjną o strukturze dwuobrębowej. Zostały one podporządkowane Rejonowi Lasów Państwowych w Ustrzykach Dolnych, w ramach Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w Przemyślu.

Charakter i historia użytkowania lasów Nadleśnictwa Lutowiska

Historyczne użytkowanie tych terenów było intensywne – całość obszaru leśnego była dostępna dla działalności człowieka, włącznie z głębokimi jarami potoków czy stromymi zboczami górskimi. Stopień wykorzystania zależał jednak od warunków topograficznych i historycznych. Początkowo trudnodostępne tereny były eksploatowane w niewielkim stopniu, lecz wraz z rozwojem osadnictwa i technologii, m.in. budową kolejek wąskotorowych i tartaków, możliwe stało się użytkowanie nawet wcześniej niedostępnych fragmentów lasu.

W ramach badań prowadzonych na obszarze Bieszczadzkiego Parku Narodowego stwierdzono, że drzewostany o cechach pierwotnych występują zaledwie na około 11% jego powierzchni – głównie w najwyżej położonych, trudno dostępnych fragmentach. Potwierdza to, że zachowanie lasów pierwotnych na terenach łatwiej dostępnych – jak grunty Nadleśnictwa Lutowiska – było niemożliwe.

W kontekście dolnoreglowych drzewostanów o charakterze pierwotnym, obserwuje się tendencję wzrostu udziału buka, który dominuje w fazie dojrzewania, co utrudnia utrzymanie zróżnicowanej struktury przerębowej i wpływa na ograniczenie udziału innych gatunków. Dlatego lasy pierwotne nie mogą być bezpośrednim modelem dla wielofunkcyjnej gospodarki leśnej – tylko świadome zabiegi hodowlane umożliwiają realizację różnorodnych celów społecznych, przyrodniczych i gospodarczych (Jaworski 1997, 2003).

Osadnictwo i użytkowanie terenów leśnych

Tereny obecnego Nadleśnictwa Lutowiska, położone w dolinie górnego Sanu, do XV wieku były niemal całkowicie niezamieszkane. Pierwsze wsie lokowano tu od połowy XV wieku: Tworylne (1456), Polana (1482), Czarna (1505), Krywe (1526), Paniszczów (1530), Rosolin (1540), Nasiczne (1618) i Caryńskie (1620). Osady zakładano na tzw. prawie wołoskim, łączącym elementy prawa niemieckiego i zwyczajowego systemu pasterskiego (Wolski 2007).

Początkowo osadnictwo wiązało się z karczowaniem lasów pod pastwiska i uprawy. Pasterstwo dominowało, lecz z czasem przekształcano polany w pola uprawne i łąki. Stosowano system dwupolowy i trójpolowy, zastępowany dopiero w XX wieku przez płodozmian. Jeszcze przed wysiedleniami ludności w ramach Akcji Wisła, lokalnie utrzymywała się prymitywna jednopolówka z odłogowaniem, w tym gospodarka żarowa (Schramm 1961), polegająca na wypalaniu lasów dla użyźnienia gleby popiołem.

Ważnym etapem w intensyfikacji użytkowania lasów był I rozbiór Polski, po którym rząd austriacki rozpoczął sprzedaż wielkich połaci lasów państwowych. Budowa linii kolejowych ułatwiła transport drewna, co w połączeniu z masowym wyrębem doprowadziło do gwałtownej degradacji zasobów leśnych.

Historia degradacji i użytkowania lasów na terenie Nadleśnictwa Lutowiska w XIX i XX wieku

Największy spadek lesistości na terenie obecnego Nadleśnictwa Lutowiska przypadał na lata 1850–1880. W celu ograniczenia rabunkowej eksploatacji lasów wprowadzono przepisy prawne, m.in. tzw. ustawę lasową z 1852 roku. Jednak jeszcze na początku XX wieku zwracano uwagę na brak możliwości ich skutecznego egzekwowania – zarówno ze względu na ograniczoną administrację, jak i lokalne uwarunkowania społeczne i gospodarcze.

W 1872 roku powołano urząd inspektorów leśnych, których zadaniem było przeciwdziałanie nielegalnym wyrębom. Ich liczba była jednak niewystarczająca, a obszary podległe zbyt rozległe, by zapewnić skuteczny nadzór (Bujak, 1910). W efekcie, przez większą część XIX wieku rabunkowa gospodarka leśna stała się nie tylko ważnym źródłem dochodów dla wielkiej własności ziemskiej, ale również dla całej prowincji galicyjskiej. Sytuację pogarszała dodatkowo koniunktura na drewno w Europie Zachodniej w drugiej połowie XIX wieku (Lipert, 2018).

Demografia i antropopresja

Obszar dzisiejszego Nadleśnictwa Lutowiska był przed II wojną światową gęsto zaludniony, zamieszkiwany głównie przez ludność bojkowską. Gęstość zaludnienia osiągała średnio 86 osób/km², co należało do najwyższych wskaźników w kraju. Świadczy o tym chociażby liczba gospodarstw rolnych zarejestrowanych w 1937 roku.

Tak duże zaludnienie przy stosunkowo niskim poziomie lesistości skutkowało intensywną antropopresją na lasy. Jednym z kluczowych czynników był wypas bydła w lesie, prowadzony na dużą skalę (Janowski, 1939; Augustyn, 2008). Wypas powodował degradację ściółki, erozję gleby, ubytki w runie leśnym oraz negatywne zmiany w składzie gatunkowym roślinności (Walczak i Walczak, 2016; Kępka, 2004). Taka forma użytkowania lasu miała również niekorzystny wpływ na faunę oraz naturalne procesy odnowieniowe.

Katastrofalna zima 1928/29

Kolejnym istotnym czynnikiem wpływającym na stan lasów były ekstremalne warunki pogodowe. Szczególne spustoszenie przyniosła zima z przełomu lat 1928/1929, kiedy przez trzy miesiące utrzymywały się wyjątkowo niskie temperatury. Skutkowało to zamieraniem całych fragmentów drzewostanów, zwłaszcza bukowych (Kucharzyk, 1999).

Przed tą katastrofą miąższość bukowych drzewostanów w tym rejonie szacowano na około 600 m³/ha. Do roku 1937 spadła ona do poziomu 130–160 m³/ha. W martwych drzewostanach pojawiły się luki, w których licznie występował nalot i podrost buka oraz jawora (Janowski, 1939), co miało wpływ na dalszą strukturę odtwarzającego się lasu.

Gospodarka leśna w Bieszczadach od okresu międzywojennego do dziś

W okresie międzywojennym plany urządzenia lasu na obszarze Bieszczadów zalecały stosowanie rębni częściowych, sprzyjających stopniowej przebudowie drzewostanów. Jednak ekstremalne zimy, szczególnie ta z przełomu 1928/1929 roku, doprowadziły do znacznych zamierań drzewostanów, co wymusiło stosowanie rębni zupełnych – zwłaszcza w rejonach położonych w pobliżu kolejek leśnych. Choć pozwoliło to na szybkie uprzątnięcie martwych drzew, pogłębiło również degradację lasów w wielu miejscach.

Nie wszystkie obszary dotknięte zamieraniem zostały oczyszczone. W niektórych rejonach pozostawiono znaczne ilości martwego drewna, nawet ponad 100 m³/ha, co miało istotne znaczenie dla procesów ekologicznych i struktury drzewostanów (Kucharzyk, 1999). Wielkopowierzchniowe uszkodzenia wpłynęły m.in. na zmniejszenie udziału jodły oraz zwiększenie udziału jawora, co ukształtowało współczesne fazy rozwojowe drzewostanów, szczególnie fazę optymalną – charakteryzującą się największym zagęszczeniem i najmniejszym odsetkiem ubytków (Sugiero, 2008).

Zasoby martwego drewna, jakie powstały w wyniku katastrofalnej zimy, przez kolejne dziesięciolecia nie były istotnie zasilane. W rezultacie jego obecna ilość jest znacząco niższa niż bezpośrednio po roku 1929, mimo jego ważnej roli dla bioróżnorodności i procesów ekologicznych.

Nowoczesne podejście do gospodarki leśnej

Od momentu rozpoczęcia gospodarowania przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe w latach 50. XX wieku, stosowano przede wszystkim rębnie częściowe z krótkim okresem odnowienia (15–30 lat). W kolejnych dekadach, wraz z postępem rewizji planów urządzenia lasu, nastąpiło przejście do rębni złożonych (IVd) oraz wydłużenie okresu odnowienia do 40–50 lat.

Dzięki takiemu podejściu drzewostany na terenie Nadleśnictwa Lutowiska zachowały złożoną strukturę pionową, wiekową i gatunkową, a także dużą ilość martwego drewna.

Zalesienia powojenne i odbudowa krajobrazu

Równolegle do gospodarki leśnej prowadzono intensywną akcję zalesieniową. W pierwszych latach powojennych przystąpiono do zalesiania rozległych obszarów porolnych, co istotnie przyczyniło się do odtwarzania naturalnych zbiorowisk leśnych.

Choć jakość biologiczna pierwszego pokolenia nasadzeń była zróżnicowana, miały one pozytywny wpływ na klimat lokalny, retencję wody, a także ograniczenie erozji gleby, co potwierdzają badania (Banaś i in., 2013).

Drzewostany w zasięgu terytorialnym Nadleśnictwa Lutowiska w 1860 r. na podstawie danych z projektu Forecom.

Drzewostany w zasięgu terytorialnym Nadleśnictwa Lutowiska w 1930 r. na podstawie danych z projektu Forecom.

Drzewostany w zasięgu terytorialnym Nadleśnictwa Lutowiska w 1970 r. na podstawie danych z projektu Forecom.

Drzewostany w zasięgu terytorialnym Nadleśnictwa Lutowiska w 2018 r. na podstawie danych Corine Land Cover.

*Informacje sporządzono na podstawie Programu Ochrony Przyrody